AI: artificiële of autonome intelligentie?

In december vond het door Sena, BumaStemra en de NVPI georganiseerde AI-congres Music Next plaats in Utrecht. Drukbezocht, zoals je bij dit onderwerp mocht verwachten, en met veel verschillende sprekers, panels en inzichten. Lees hier een fraai verslag.

Voor mij sprongen er twee elementen uit: de eerste was de conceptuele benadering van het begrip artificieel/kunstmatig en de tweede was de aanbeveling van Maarten Walraven (docent muziekwetenschap aan de Universiteit Utrecht) om je eigen model te bouwen.

Het eerste element in samenvatting: als een AI-toepassing bestaat uit geprogrammeerde opdrachten om een muziekwerk te ‘maken’, dan is dat op basis van alle data in het model van die toepassing. De data in dat model zijn alle elementen van bestaande muziekwerken, die oorspronkelijk zijn, dat wil zeggen niet langs kunstmatige weg gemaakt.

Het kan flauw klinken, maar het argument dat naar voren werd gebracht, is of iets wat gebouwd is op niet-kunstmatige elementen daardoor dan ineens wel kunstmatig wordt. Het belangrijkste (enige?) verschil met de traditionele wijze van maken is het gebruik van een computertoepassing.

Ik vind dat daar wat inzit. Elke componist of muzikant die een muziekwerk maakt, baseert zich op alle indrukken en invloeden die hij of zij via de ogen en oren tot zich genomen heeft. Als het tijdens het maken té bekend klinkt, zoek je verder naar andere elementen. Met andere woorden: je creëert een nieuw werk op basis van de jou bekende bestaande werken en elementen.

Vanuit dit perspectief is (en blijft) een AI-toepassing een instrument bij het maken. Het artificiële gehalte van het resultaat gaat een onderdeel vormen van het nieuwe werk. Is het aandeel relatief klein, beschouw je het als oorspronkelijk. Dat is logisch, lijkt me. Waar ligt echter de grens van ‘oorspronkelijkheid’? Wanneer is/wordt het een AI-werk? De meningen daarover waren verdeeld, en de belangen erbij vanzelfsprekend ook.

De tweede eye-opener van het congres voor mij was Walravens advies aan de zaal: bouw je eigen model. Het argument daarbij was, dat dit de enige manier is om te weten welke data dat model bevat. Daardoor kun je ook de uitkomsten vertrouwen van alle kunstmatige toepassingen die daarop gebaseerd zijn.

In het Financiële Dagblad van 31 december 2025 stond een interessant artikel over AI in de dance scene. Eén van de geïnterviewden was Reinier Zonneveld, die ook op het congres een presentatie over innovatie deed. Hij heeft het advies van Walraven al uitgevoerd en zijn eigen model gebouwd. Getraind op zijn eigen volledige discografie heet het Project R2. In Zonnevelds eigen woorden: “Op een gegeven moment dacht ik: wat als ik mijn eigen stijl zou kunnen trainen en die terug zou krijgen als muzikale sparringpartner. Dat is wat we met R2 hebben gebouwd.”

Daarmee sluit dit ook weer aan op de hiervoor besproken conceptuele benadering. Zonneveld gebruikt zijn model om mee samen te werken en uit de samenwerking nieuwe uitvoeringen te creëren. De basis hierbij vormen zijn eigen originele werken en als uitbreiding daarop laat hij programmatuur los op alle data daarvan in het model. Bekijk het korte filmpje hieronder voor een illustratie van R2.

Ik zie dit als een prachtige illustratie van de mogelijkheden en een heel verfrissende kijk op de toepassing van AI. Waarbij ik zelf dan maar de vrijheid neem om de door Reinier Zonneveld gemaakte uitbreidingen toch echt als Autonome Intelligentie te beschouwen.