“AI kan geen rechten hebben”
monique-shaw.webp)
5 min leestijd
In vorige edities van Sena Magazine schreven we al over de technologische ontwikkelingen rond artificial intelligence (AI) en de mogelijkheden om er muziek, tekst of (zang)stemmen mee te maken. Maar hoe kun je je beschermen tegen gebruik zonder dat er aan jou toestemming is gevraagd? En wie heeft er eigenlijk het auteursrecht op AI-creaties?
Prof. Mr. Dirk Visser is een echte specialist op het gebied van intellectueel eigendomsrecht, oftewel alle rechten rondom creaties als muziek. Als advocaat staat hij al bijna dertig jaar onder andere platenmaatschappijen, uitgevers en ook Sena bij in zaken over dit onderwerp. Ook is hij actief als hoogleraar aan de Universiteit Leiden.
De opkomst van AI levert een hoop nieuwe (juridische) vraagstukken op. Gouden tijden voor juristen dus, zou je zeggen. “Het is misschien een beetje flauw, maar dat zijn het altijd”, vertelt Visser. “Ik ben al actief in dit vakgebied sinds de opkomst van het internet, halverwege de jaren ‘90. Het internet levert sindsdien elke paar jaar een nieuwe uitdaging. Denk aan het illegaal downloaden begin deze eeuw: toen dachten wij als juristen serieus dat het auteursrecht dat niet zou overleven. We waren ten einde raad. Hoe krijgen we maatschappelijke acceptatie voor het betalen voor content? Nou, die is er gewoon gekomen. Zo zal het bij AI ook gaan lopen, vermoed ik.”
Filtertechnologie
Visser benadrukt dat het belangrijk is om goed onderscheid te maken tussen de verschillende kwesties die rondom AI spelen. Eén daarvan is het gebruiken van de (zang)stem van iemand anders, door met kunstmatige intelligentie een stem te klonen. Dat kan om een bekende artiest gaan, maar ook om onbekende personen van wie stemopnames van het internet gescrapet zijn. Dat mag nu al niet zomaar: “We kennen in Nederland het portretrecht”, legt Visser uit. “Dat is een apart recht waarmee je bezwaar kunt maken tegen in elk geval commercieel gebruik van jouw gezicht. Zo’n soort recht is er voor de stem niet expliciet. Maar een stem is wel vrijwel zeker een persoonsgegeven, zoals je medische gegevens en mailadres dat ook zijn. Daar heb je volgens Europees Recht gewoon zeggenschap over. Gebruik van jouw stem zonder toestemming kun je dus gewoon verbieden.”
Maar dan is er nog de kwestie van de handhaving. Want wat doe je als iemand zonder toestemming tóch met je stem aan de haal gaat? “In de muziekindustrie wordt al jaren de zogeheten filtertechnologie gebruikt. Nu al zijn platforms als Facebook, TikTok en YouTube verplicht om auteursrechtelijk beschermde muziek automatisch te herkennen en de eigenaren daarvan te vergoeden. De eerstvolgende stap is om die bestaande filtertechnologie ook voor stemmen te gaan gebruiken.”
Naast de stemklonen worden er ook volledig nieuwe stemmen gecreëerd op basis van een heleboel bestaande stemmen. Een soepje van stemmen eigenlijk, waarvan het moeilijk te herleiden is welke ingrediënten, de menselijke stemmen dus, de soep op smaak hebben gebracht. Dat mag vaak juist wél, vertelt Visser: “Op het moment dat jouw stem absoluut niet meer herkenbaar is in het eindresultaat, heb je ook geen belang meer. De Europese rechter heeft over het vergelijkbare samplen van muziek al gezegd dat als de originele input niet meer hoorbaar is in het eindresultaat, je daarmee geen enkel recht schendt.”
Blauw paard
De jurist spreekt met passie over het onderwerp, omdat het volgens hem raakt aan de kern van het intellectuele eigendomsrecht. “Dat is er om menselijke creativiteit te erkennen, belonen en aan te moedigen. Maar als iets gemaakt is met AI en minimale menselijke inspanning, is er dan nog een reden om het te beschermen? AI kun je als heel bedreigend zien voor de werkgelegenheid, maar het is ook de ultieme emancipatie van het vermogen om kunst te maken. In een advertentie uit 1930 (zie afbeelding) werd vanwege de komst van de platenspeler al gewaarschuwd om geen musicus te worden. Die moderne techniek zou de livemusicus brodeloos maken. Daar wil ik maar mee zeggen: we hebben al heel vaak dit soort disrupties gehad.”
De vraag is of er ook maar een ‘minimale menselijke inspanning’ bij AI-creaties wordt geleverd als je de techniek voert met heel specifieke opdrachten, ook wel prompts genoemd. Komt daar dan geen creativiteit bij kijken? “Dat zou kunnen, maar tot nu toe heeft de Amerikaanse Copyright Office dat steeds afgewezen met een best overtuigende redenering. Het causaal verband tussen de prompt (de instructie aan de AI) en de output (het liedje) is zo ver verwijderd dat je niet kunt zeggen dat die output is toe te rekenen aan de prompt. Stel dat ik aan AI vraag een blauw paard te tekenen, dan komt er een heel grappig blauw paard uit. Maar dat kan in honderd verschillende varianten. Als ik supergedetailleerde prompts geef, ontstaat er een mogelijkheid dat dat causale verband wél voldoende aangetoond kan worden. Dat weten we gewoon nog niet, daar is nog geen rechtspraak over.”
Eén ding is zeker: we hoeven niet bang te zijn dat AI zélf intellectuele eigendomsrechten kan gaan claimen. Visser: “AI kan geen rechten hebben. Is er geen menselijke creativiteit, dan is er geen bescherming, punt. Dat gaat op voor het auteursrecht. Bij geluidsbestanden is er een uitzondering op: het naburig recht van de fonogrammenproducent. Degene die het initiatief neemt tot een opname, geholpen door AI of niet, is naar huidig recht de fonogrammenproducent. Je kunt je alleen wel afvragen hoe belangrijk dat in dat geval nog is. Als iedereen zijn eigen vergelijkbare output kan maken, waarom zou ik dat dan nog willen kopiëren?”